Düşünce ve içerik belirginliklerine karşı ileri sürülen bir estetik anlayışı olarak "Sanat, sanat içindir." düşüncesinin teorik kaynakları, 1724-1804 yılları arasında yaşamış olan Alman "Transandantal İdealizmi"nin kurucusu Immanuel Kant'dadır. Sanatın amacının estetiksel bir haz olarak sanat olduğunu söyleyen Kant ve takipçilerine göre sanatın özü, bir toplumu gerçek yaşamlarıyla tanımasında ve bunu da ilgili toplumun idealleri anlamında kullanılan imgelerle yansıtılmasında yatıyormuş! Bu gerçekleşirken de, sanatın imgeleri "iyi", "kötü", "güzel" "çirkin", "adil", "haksız" gibi kavramları cisimlendiriyormuş! Tabi durum böyle olunca, sanatçının bunların oluşturulmasında hiçbir katkısı olmaksızın "kendinde-şey" olarak yapıyormuş! Dahası var: Sanatçının halklar üstünde yer alması nedeniyle her biri "deha"ymış ve (kaçınılmaz sonuç olarak) onları hor görebilme hakkı da varmış!
(Kulakların çınlasın Machievelli; al, işte sana yeni akıl küpleri!)
Hegel'i süzgeçten geçiren Marx'ın (kendi deyimiyle) "Baş aşağı duran bu diyalektik anlayışı ayaklarının üstüne dikmek gerekiyor." demesi gibi, Kant ve takipçilerinin "Baş aşağı duran bu sanat" anlayışını ayaklarının üstüne dikmek gerekiyordu ki bunu Marksizm'in izleyicileri yeterince yapmış durumdadır.
"İyi", "kötü", "güzel" "çirkin", "adil", "haksız" vb kavramların göreceli olduğunu bilmeyenlerin bu "soyutlama" reflekslerinin kökeninde diyalektik düşünüş biçimini bilmemenin dışında, bilinçli sınıf refleksi de bulunmaktadır. Tüm felsefelerin, dinlerin ve siyasetlerin hemen başucunda bulunan bu "iyi"yi ele alalım ve "Kime/neye göre iyi?" sorusuna cevap arayalım:
Dinlere göre "iyi": Ama hangisine göre? İslamiyet'e göre "iyi" olan, örneğin Hıristiyanlığa veya Museviliğe göre "iyi" olmayabiliyor.
Felsefeye göre "iyi": Ama hangisine göre? Şüphecilere/Bilinemezcilere göre mi, diyalektik materyalistlere göre mi, idealist felsefeye göre mi?
Siyasete göre "iyi": Ama hangisine göre? Faşizme göre "iyi" olan hiçbir şey insanlığın yararına değildir. Komünizme göre "iyi"yi de sadece komünistler savunmaktadır. Burjuva anlamda bile olsa sosyal demokrasinin "iyi"si daha başka…
Bu farklılıkların tek nedeni, toplumlarımızın farklı sınıf ve katmanlardan oluşmasına bağlıdır. Bu farklılığın sanatı da etkisi altına alması kaçınılmazdır, çünkü sanat, kimilerinin iddia ettiği gibi "sınıflarüstü" değildir, olmamıştır, olamayacaktır. Dolayısıyla sanatçıyı deha, sanatı da dehanın bir ürünü olarak gören bu anlayışın halkı hor görmesi tabi ki kaçınılmazdır ama bunun gerçeklikle ve insanlıkla bağlantısı bulunduğunu söyleyebilecek bir sağduyu sahibi insanın bulunmaması da gerçekliktir.
Sanatçının bir "esin"e ihtiyacı olup olmadığını sanırım kimse tartışamaz. Bu, açık bir gerçekliktir ama sanatçıyı yönlendirenin "esin" olduğunu söylemek de bir o kadar ütopiktir. Çünkü sanatçıyı yönlendiren, Kant ve izleyicilerinin iddia ettikleri gibi "esin" değil; amaçları doğrultusunda hazırladığı tasarımlardır ve "esin" dediğimiz olguyu bu yaratır. Sanatsal bir çalışma içindeyken genelde mecaz içerikle kullanılan "İlham perim gelmedi" ya da "Bir esin kaynağı oluşturamadım." şeklindeki sitemlerin tek nedeni vardır: Amacınızı ve tasarımınızı netleştirirseniz, "esin"ler de, "ilham perileri" de sizinle olacaktır.
Böylece "Sanat sanat içindir" ya da "Arı Sanat" denilen şeyin ne kadar ucube bir şey olduğunu da göreceksiniz.
27 Temmuz 2012
0 Yorumlar:
Yorum Gönder