Tanımlamalara Bazı Örnekler
”Sanat kelimesi Arapça'da amel, iş yapma anlamlarını veren «san'a» kökünden gelmektedir ve yapılan iş, alet yardımıyla, belirli bir el becerisiyle sürdürülen marangozluk, duvarcılık gibi meslek dallarını kapsamaktadır. Görüldüğü gibi bu kelime Arapça'da, insanın akıl ve zekâsını kullanarak yaptığı işleri anlatır. Bugünkü Türkçe'de kullandığımız «sanat» kelimesi, Osmanlıca'da bir değişiklik geçirmiş, yeni kazandığı anlam ve muhtevayla birlikte benimsenmiştir.
Sanatı bazen, şöyle de tarif ederler: ‘İnsan aklının eşya üzerindeki pırıltısı’. Bu, yüzlerce tariften yalnızca bir tanesidir.
Maddi fayda gözeten sanatlardan ayırabilmek için ‘güzel sanat’ kavramı içinde, sanat'ı şöyle tanımlamak mümkündür: 'İnsanların, tabiat karşısındaki duygu ve düşüncelerini çizgi, renk, biçim, ses, söz ve ritim gibi unsurlarla güzel ve etkili bir biçimde ve kişisel bir üslûpla ifade etme çabasından doğan ruhsal bir faaliyettir. [1]
“Sanat, insanlık tarihinin her döneminde var olan bir olgudur. İnsanlığın geçirdiği evrimler yaşama biçimlerini, yaşama bakışlarını, sanat biçimlerini ve sanata bakışlarını değiştirmiş, her dönemde ve her toplumda, sanat farklı görünümlerde ortaya çıkmıştır.
Bugün sanatın 'duygusal ve düşünsel etkileme gücü'ne sahip oluşu daha belirleyicidir. Bu anlayışa en uygun tanımı yapan Thomas Munro'ya göre; 'sanat doyurucu estetik yaşantılar oluşturmak amacıyla dürtüler yaratma becerisidir.'
Sanat, güzel ile uğraşır. Güzel göreceli bir kavramdır. Kendi içinde tutarlı bir bütünlüğü taşıyan şey çirkin, acı verici, iğrendirici bile olsa estetik açıdan güzeldir.
Sanat, nesnel ve öznel yaklaşımlara göre farklı açıklanır. Nesnel yaklaşımda sanat, toplumsal etkilerle, öznel yaklaşımda ise salt bir bireysellikle yaratılır.
Immanuel Kant Kant'a göre; sanatın kendi dışında, hiçbir amacı yoktur. Onun tek amacı kendisidir. Güzel Sanatı ancak deha yaratabilir.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel'e göre; sanattaki güzellik doğadaki güzellikten üstündür. Sanat, insan aklının ürünüdür. Kendisine doğanın taklidinden başka amaç bulmalıdır.
Karl Heinrich Marx'a göre; yaratıcı eylem, insanın ve doğanın karşılıklı etkileşiminin bir aşamasıdır. Bu, toplumsal bir karakter taşır. Sanat, yaşamı insanileştiren bir olgudur. Araştırıcı, yaratıcı, çok yönlü tümel insana ulaşma çabası içinde sanatlar gelişebilir.
Benedetto Croce'ye göre; güzelliğin yerine anlatımı öne çıkarır. Sanat, sezginin ve anlatımın birliğidir. Bireysel ve teorik bir etkinliktir. Doğa, sanatçının yorumu ile güzel olabilir.
Sonuç olarak Sanat, deha düzeyindeki zekânın, var olana karşı tepkisinin, tutarlı bir bütünlük içerisinde somutlaştığı bir alandır. Sanatçı, zekâsı ve sezgileriyle çağının önünde giden insan olduğu için, gerçek sanatın anlayanı azdır. Onu anlamak için çaba gerekir.” [2]
Aşağıdaki tanımlama da Türkçe Sözlük'ten alınmıştır:
”1. Bir duygunun, tasarının veya güzelliğin anlatımında kullanılan yöntemlerin tamamı veya bu anlatım sonucunda ortaya çıkan üstün yaratıcılık.
2. Belli bir uygarlığın veya topluluğun anlayış ve zevk ölçülerine uygun olarak yaratılmış anlatım.
3. Bir şey yapmadan gösterilen ustalık.
4. Bir meslekte uyulması gereken kuralların tümü.
5. Zanaat.” [3]
Tanımlamaların Yüzeysel Yorumları
Birinci Tanımlama:
Etimolojik bir açılımla giriş yapan geocities.com sitesi, bir başka tanımlamayı örnek alıyor:
”Sanatı bazen, şöyle de tarif ederler: 'İnsan aklının eşya üzerindeki pırıltısı'. Bu, yüzlerce tariften yalnızca bir tanesidir”
Bu minicik tanımlama, doğrusunu isterseniz benim için de güzel bir tanımlama olmuş. Ancak bu tanımlama makale, inceleme, vb gibi ciddi yazın çalışmalarında kullanılamaz. Sadece sohbet sırasında bu tanımlama yapılabilir / kullanılabilir.
Açılımın devamında site, "Maddi fayda gözeten sanatlardan ayırabilmek için ‘güzel sanat’ kavramı..." diye devam ediyor.
”Maddi fayda gözeten sanat...”
Önce bu... Aslında bu giriş, bilerek veya bilmeyerek yapılan bir dikkat çekiştir. Doğrudan burjuva sanat anlayışına yapılan bu göndermede katılmadığım yerler var.
Sanat, insan ürünüdür ve “etli, kanlı, canlı” olmadığı için “sanat”ın her hangi bir maddiyat veya maneviyat beklemesi mümkün değildir; sanat bir üründür. Maddi veya manevi bir beklenti içinde olan (niye böyle bir beklenti içinde olduğu veya olması gerektiği (mi?) sanatçının içinde bulunduğu koşulların bir değerlendirilmesiyle yanıtlandırılır) sanatçıdır; o ürünü yapan insandır.
Bir başka şey ise, sanat kavramını sadece güzel sanatlar içinde açmasıdır.
Güzel sanatlar: Edebiyat, müzik, resim, heykel, mimarlık, tiyatro gibi insanda coşku ve hayranlık uyandıran sanatlar.
Görsel Sanatlar: Resim, oymacılık, heykelcilik, mimarlık gibi sanatlar, plastik sanatlar.
Edebi Sanatlar: Edebiyatta anlatımı zenginleştirmek, renklendirmek ve daha çarpıcı bir duruma getirmek için temelde benzetme esasına dayalı söz ve manaya bağlı anlatım inceliği ve özelliği. vb. vb. [4]
Görüldüğü gibi öylesine iç içe geçmiş ki, konunun uzmanları bile işin içinden çıkamamış... ”Klasifikasyonları” yine konunun uzmanlarına bırakıp, devam edelim.
Maddi fayda (başta para olmak üzere diğer maddi veriler) beklemek günümüzün gerici ve faşist sistemlerinin şöyle veya böyle bir dayatması ile olmaktadır. Günümüz sistemi maalesef ki me-taya dayalıdır. Sistemin gözünde her şey me-tadır ve topluma da onu dayatmaktadır. Çünkü sistemler toplumlara, toplumlar da bireylere birer daire çizip, “Buradan dışarı çıkarsanız yakarım!” diyor ve bizler bunu kabulleniyoruz.
Maddi şeyler beklemek zorunludur günümüzdeki sistemlerde. Sanatçı, yaptığı sanat ürünlerini pazarlayarak para kazanmakta ve yaşamını böyle sürdürmektedir. Bir ressam, resimlerini, müzisyen müzik parçalarını, tiyatrocu oyununu, şair şiirlerini “pazarlar”. Bu, yukarıdaki gerekçeden dolayı zorunludur.
Site, tanımlamasında diyor ki:
”İnsanların, tabiat karşısındaki duygu ve düşüncelerini çizgi, renk, biçim, ses, söz ve ritim gibi unsurlarla güzel ve etkili bir biçimde ve kişisel bir üslûpla ifade etme çabasından doğan ruhsal bir faaliyettir.”
Sanat tanımına ilişkin önemli veriler bu tanımlamada var, ama yeterli değil. İnsanlar (sanatçılar) sadece “doğa karşısında” bulunmazlar; sadece “doğayı” yorumlamazlar; sanatçılar, toplumun bireyleri oldukları için ve esas olarak toplumu işlemek zorundadırlar. Neden toplumu işlemek zorunda olduğuna birazdan değinmeye çalışacağım. Toplumu içine almayan bu tanımlama bundan dolayı da eksiktir.
Bu, birinci tanımlamaya ilişkindi. İkinci tanımlamaya geçiyorum.
Fotografya sitesi kısa birkaç bilgi verdikten sonra tanımlamayı yapıyor:
”Sonuç olarak Sanat, deha düzeyindeki zekânın, var olana karşı tepkisinin, tutarlı bir bütünlük içerisinde somutlaştığı bir alandır. Sanatçı, zekâsı ve sezgileriyle çağının önünde giden insan olduğu için, gerçek sanatın anlayanı azdır. Onu anlamak için çaba gerekir.”
Bu tanımlamanın hiçbir değeri yok! Site, sanatı ve sanatçıyı “ulaşılamaz/ anlaşılamaz” görmekte, neredeyse “Sanatı da, sanatçıyı da sanatçı anlar” demektedir. Derin bir “bilinemezcilik” içindedir, adeta “efsunlu labirentler güzergâhıdır” sanat...
Yanlış!
Dehalık, dâhilik her alanda gereklidir. Olsa tabi ki daha verimli olunur ama sanatçı olmak için 'deha' kıstasının konulması yanlıştır. Bu, var olan sanatçıların hepsinin de “dahi” olduğu tezini getirir ki, gerçeklikle ilişkisi olamaz.
Sanatçı sadece zekâsıyla ve sezgileriyle çağının önünde olmaz; sanatçı, (en azından kendi alanıyla ilgili ama) genel olarak entelektüel duruşuyla (düşünmesi, üretmesi, paylaşması ve yönlendirmesiyle) toplumun önünde olur. “Onu (yani sanatçıyı) anlamak için çaba gerektirir” sözü, içi boş bir kutsamadır.
Türk Dil Kurumu'nun yaptığı tanımlama ise; birinci maddenin sonunda söylenilen “...ortaya çıkan üstün yaratıcılık.” olması mümkün değil. Bu durumda her sanat eserinin “üstün” olması gerekir ki, olası değil. Diğer maddeler uygun değil. Sadece birinci maddede “üstün yaratıcılık olayı” sözü doğru değildir. Diğer sözler, yine doğru tanımlamaya ilişkin veriler vermektedir.
”Sosyal bilincin ve insan aktivitelerinin, gerçekliği artistik imajlar halinde yansıtan ve dünyayı estetiksel tarzda kavrama ve temsil etmenin en önemli araçlarından bir olan sanat, 'Kültür' kavramını oluşturan yüzlerce fenomenden biridir.”
Tam ve doğru tanımlama, bu tanımlamadır.
Demek ki sanat, her şeyden önce “Kültür” kavramını oluşturan birçok fenomenden sadece biridir. Buradan da anlaşılacağı üzere, içinde doğduğu / şekillendiği kültürün ağırlığı, o sanatın üstünde kendini eni-konu hissettirecektir. Ve bu hissettirme, çoğunlukla belirleme boyutundadır.
Tıpkı ülkemiz genelindeki egemen sanatın yoz burjuva sanat olduğu, devrimci sanatın ise “azınlıkta” kalması gibi... Bunun nedeni, devrimcilerin ya da devrimci yapılanmaların (var olan özgül eksiklikleri dışında) genel eksikliği / yetersizliği değil, doğrudan sisteme egemen olan sınıfın burjuva sınıfı olmasından kaynaklanmaktadır.
Ve sosyo-ekonomik formasyondur...
Yani toplumsal boyuttaki sanatın değişimi için o sosyo-ekonomik yapının değişimi şarttır; veya bir başka deyişle, belli bir sosyo-ekonomik yapı içinde oluşan nicel veya nitel boyuttaki değişimler, sanatı da nicel veya nitel olarak değiştirir.
Tüm çalışmalarının kaynağı emek olan sanatın gelişiminde halk(ın konumu) her zaman çok büyük bir rol oynadığı için, halkla sanat arasındaki yüzlerce bağlar, sanatın spesifik özelliklerinden biri olan "ulusal karakterde" görülmektedir.
Sanatı diğer sosyal bilinç formlarından ayıran en temel özellik, sanatın konu maddesi, insanla gerçeklik arasındaki estetik ilişkidir ve sanatın başlıca görevi dünyanın artistik açılımıdır. Ya da bir başka deyişle sanatçı; bütün çeşitliliği ile yaşamı (kendi dünya görüşü ve entelektüel seviyesiyle doğrudan orantılı olarak) özümseyerek spesifik bir yansıma formu halinde (yani duyusal ve mantıksal, soyut ile somut, tekil ile tümel ve öz ile görünüş arasındaki organik bağıntıyı dile getiren artistik imajlar halinde) yaratan, yöneten ve aktaran insandır.
Gerçekliğin sanata yansıtılmasının nesnesi ve biçimi sanatın özel görevini belirler; yani güldürür, ağlatır, mutluluk verir; psikolojik olarak artı ve eksilere yol açar... Buradan da anlaşılacağı üzere, gerek (bilerek veya bilmeyerek) temsil ettiğimiz sınıf(lar)ın, gerek içinde bulunduğumuz sistemin bizi belirlediği (veya etkilediği) oranda ideolojik / siyasal davranış kaçınılmaz olacağından, her sanat eseri şöyle veya böyle bir sınıfın damgasını taşır. Çünkü artistik imajların, sanatçının yaşam hakkındaki bilgisine ve yeteneğine dayanan estetik oluşumlar olduğu gerçeği bize bunu dayatmaktadır.
Kaynaklar:
1] http://www.geocities.com/enveryolcu/sanat/nedir.html
3] Türk Dil Kurumu
4] Türk Dil Kurumu
Notum: Kaynak olarak verdiğim sitelerin bazıları yayından kalkmış.
08 Aralık 2005
0 Yorumlar:
Yorum Gönder